با وجود شناسایی آزادی فعالیت احزاب در قانون اساسی، ساختار حقوقی و انتخاباتی ایران هنوز زمینه نقش آفرینی مؤثر تشکل های سیاسی را فراهم نکرده است؛ رویکرد مجوزمحور در قوانین حزبی، انتخابات نامزدمحور، نبود جایگاه رسمی برای فراکسیون های حزبی در مجلس و حمایت مالی ناکافی، احزاب را به بازیگرانی کم اثر در میدان سیاست ایران تبدیل کرده است.

به گزارش روابط عمومی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات سیاسی این مرکز در گزارش «سازوکار مشارکت احزاب سیاسی در سیاستگذاری و اجرا (۳)؛ مطالعه موردی ایران» آورده که احزاب سیاسی به‌عنوان یکی از ارکان مهم نظام‌های مردم‌سالار، نقش مهمی در تجمیع مطالبات عمومی، گزینش کارگزاران، رقابت مسالمت‌آمیز و نظارت بر قدرت ایفا می‌کنند. با این حال، بررسی قوانین و سیاست‌های حاکم بر فعالیت احزاب در ایران نشان می‌دهد که ضعف ساختاری تحزب، بیش از آنکه ناشی از عوامل فرهنگی یا تاریخی باشد، ریشه در طراحی نهادی و حقوقی دارد.

در این گزارش عنوان شده که اصل ۲۶ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، آزادی فعالیت احزاب، جمعیت‌ها و انجمن‌های سیاسی را به رسمیت شناخته است؛ مشروط بر آنکه اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی نقض نشود. با وجود این، قوانین عادی به‌ویژه قانون نحوه فعالیت احزاب و گروه‌های سیاسی مصوب سال ۱۳۹۵، رویکردی مبتنی بر اخذ مجوز و نظارت پیشینی را دنبال کرده‌اند.

بر اساس این بررسی، فرایند طولانی و پیچیده دریافت مجوز، شرایط سخت‌گیرانه برای مؤسسان و اعضای احزاب و همچنین ابهام در مفاهیمی مانند «التزام به قانون اساسی» و «موازین اسلامی»، از جمله چالش‌هایی است که زمینه تفسیرهای گوناگون از سوی نهادهای ناظر، از جمله کمیسیون ماده ۱۰ احزاب، را فراهم می‌کند. این وضعیت می‌تواند فعالیت احزاب مستقل و منتقد را با محدودیت‌هایی مواجه کند.

از سوی دیگر، بررسی قوانین انتخابات مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد که نظام انتخاباتی ایران عمدتاً نامزدمحور و دو مرحله‌ای بوده و احزاب جایگاه رسمی و مؤثری در برگه‌های رأی نداشته‌اند. این ساختار، انگیزه کافی برای سازمان‌یافتگی حزبی ایجاد نکرده و رقابت‌های انتخاباتی را بیشتر بر محور افراد، شبکه‌های محلی، قومی و جناحی متمرکز کرده است.

همچنین احزاب حتی در صورت ورود نمایندگان منتسب به خود به مجلس، از پشتوانه نهادی کافی برخوردار نیستند. عدم شناسایی رسمی فراکسیون‌های حزبی در آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی موجب شده است این تشکل‌ها از امتیازاتی مانند سهم مشخص در هیئت‌رئیسه، کمیسیون‌ها، زمان مذاکرات صحن، امکانات اداری و بودجه‌ای برخوردار نباشند. این موضوع قدرت چانه‌زنی، انسجام و اثرگذاری احزاب در فرایند قانونگذاری را کاهش می‌دهد.

در بخش دیگری از این بررسی، ضعف سازوکارهای حمایت مالی از احزاب نیز به‌عنوان یکی از موانع مهم تحزب در ایران مطرح شده است. حمایت‌های مالی دولتی از احزاب محدود، ناکافی و فاقد شفافیت لازم ارزیابی شده و همین مسئله می‌تواند احزاب را به سمت وابستگی به منابع خاص و غیرشفاف سوق دهد و رقابت عادلانه میان آنها را تحت تأثیر قرار دهد.

علاوه بر این، قوانین فعلی الزام مؤثری برای رعایت اصول دمکراتیک در درون احزاب ایجاد نکرده‌اند. مواردی مانند انتخابات داخلی منظم، شفافیت در انتخاب رهبران حزبی، گزینش نامزدها، حق رأی برابر اعضا و پاسخگویی درون‌حزبی، در مقررات موجود از ضمانت اجرایی کافی برخوردار نیستند. این مسئله می‌تواند به شخصی‌سازی احزاب، کاهش انگیزه عضویت و تضعیف اعتماد عمومی به تشکل‌های سیاسی منجر شود.

بر پایه این گزارش، کارآمدسازی احزاب سیاسی در ایران نیازمند بازنگری اساسی در سیاست‌های حزبی و انتخاباتی است. گذار از نظام مجوزمحور به نظام ثبت‌محور و نظارت پسینی، شفاف‌سازی مفاهیم محدودکننده، اصلاح نظام انتخاباتی مجلس با هدف تقویت نقش فهرست‌های حزبی، رسمیت‌بخشی به فراکسیون‌های حزبی در مجلس و طراحی نظام شفاف حمایت مالی از جمله راهکارهای پیشنهادی برای تقویت تحزب در ایران عنوان شده است.

همچنین تأکید شده است که الزام احزاب به رعایت دمکراسی درون‌حزبی، از جمله برگزاری انتخابات دوره‌ای، شفافیت در تصمیم‌گیری و حق رأی برابر اعضا، می‌تواند زمینه شکل‌گیری احزاب برنامه‌محور، پاسخگو و رقابت‌پذیر را فراهم کند.

بر اساس جمع‌بندی این گزارش، اصلاحات نهادی در حوزه احزاب و انتخابات می‌تواند زمینه عبور از تحزب ضعیف، شخص‌محور و مقطعی را فراهم کرده و به شکل‌گیری نظام حزبی پویا، مسئولیت‌پذیر و مؤثر در ارتباط میان جامعه و ساختار حکمرانی کمک کند.

#روابط_عمومی_شهید_یاران